तीज नेपाली समाजमा महिलाको उत्सव मात्र होइन, सांस्कृतिक पहिचान, भावनात्मक अभिव्यक्ति र सामुदायिक एकताको प्रतीक हो। प्राचीनकालदेखि नारीहरूको दुःख, पीडा र बेदनालाई तीजका गीतले अभिव्यक्त गर्ने गर्थे। खेतको काम, घरको थिचोमिचो, पतिको परदेशी जीवन, मायाप्रेमको विछोड – यी सबैलाई नारीले तीजको लय र स्वरमा उराल्थिन्। त्यसैले, पहिलेका तीज गीत सुन्ने मात्र होइन, हेर्न पनि लायक हुन्थे।

तर आजको अवस्थामा हेर्ने हो भने, तीज गीतले आफ्नो मौलिकता गुमाउँदै गएको छ। बजारमुखी सोच, तत्कालीन लोकप्रियता, युट्युब भ्युज र आर्थिक लाभको अन्ध दौडले गर्दा तीज गीतको स्वरूप पूर्णतया बदलिएको देखिन्छ। संस्कृतिमुखी तीज गीतहरू क्रमशः हराउँदै गएका छन्, जसको ठाउँमा छाडा प्रस्तुति, अश्लील शब्दावली र बिकृत सोचले कब्जा जमाएको छ।

पहिलेका तीज गीत सुन्न र हेर्न लायक थिए

पहिलेका तीज गीत सुन्दा नारीको जीवनका वास्तविक पीडा सुन्न सकिन्थ्यो। मायालु श्रीमान परदेशमा हुँदा नारीको प्रतीक्षा, सासू–ससुराको अन्याय, समाजले लगाउने बन्धन – यी नै गीतका मुख्य विषयवस्तु हुन्थे। गीतमा लय मात्रै हुन्थेन, त्यहाँ नारीको आँसु मिसिएको हुन्थ्यो। सुन्दा हृदय छुने, हेर्दा संस्कृतिको सुगन्ध आउने खालका गीतले समाजलाई नारीको पीडासँग संवेदनशील बनाउँथ्यो।

तीज नारीको मात्र पर्व थियो, आज पुरुष पनि हाबी भए

तीजलाई नारीको पर्व भनिन्थ्यो। गीत गाउने, नाच्ने, भाकामा दुःख पोख्ने अधिकार नारीकै मानिन्थ्यो। तर आज त्यो सीमारेखा तोडिएको छ। अहिले तीजको नाममा पुरुष गायकहरूको हाबीपन देखिन्छ। पुरुषहरू पनि तीज गीतमा हाबी भएर नारीको भावनामा भन्दा मनोरञ्जनलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। यसले नारीको मौलिक पर्वलाई मनोरञ्जनात्मक ‘फेस्टिभल’ मा मात्र सीमित गरिदिएको छ।

बेदना हरायो, अश्लीलता बढ्यो

पहिलेको तीज गीत बेदनायुक्त हुन्थ्यो। गाउन सक्ने मात्र होइन, सुनेर पनि आँसु झार्ने शक्ति हुन्थ्यो। तर आजका गीतहरूमा न त बेदना भेटिन्छ, न त संस्कृतिको मूल्य। बरु खुलेआम अश्लीलता, छाडा शब्दावली र उत्तेजक प्रस्तुति बढेको छ। महिलाको संघर्षभन्दा बढी शरीरको प्रदर्शन र मनोरञ्जनलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

यसरी गीतले संस्कृतिलाई बिर्सेर छाडापनलाई बढावा दिन थालेपछि समाजमा गलत सन्देश प्रवाह भएको छ। आजका बालबालिका र किशोर–किशोरीले सुन्ने तीज गीतले उनीहरूलाई संस्कृतिको पहिचान भन्दा पनि छाडापनतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ।

समय अनुसार संगीत बदल्छ, तर संस्कृतिलाई बदल्नु हुँदैन

संगीत समयसँगै बदलिनु स्वाभाविक हो। स्वर, लय, ताल, वाद्य – यी सबैमा नयाँपन आउन सक्छ। तर संस्कृतिलाई बदल्नु भने अपराध सरह हो। किनकि संस्कृति एउटा समाजको पहिचान हो।

आज ‘संगीत बदल्नु पर्छ’ भन्ने नाममा संस्कृतिलाई मेट्ने काम भइरहेको छ। तीज गीतमा आधुनिक ताल र लय थपिनु गलत होइन, तर संस्कृतिको आत्मा हराउने गरी अश्लीलता थप्नु भने घातक हो। यसले नारीको पर्वलाई विकृत बनाइदिएको छ।

विकृत गीतका कारण कानुनी हस्तक्षेप आवश्यक भयो

विगतमा कहिल्यै सोचेको थिएन – तीज जस्तो सांस्कृतिक पर्वसँग सम्बन्धित गीतका कारण कानुनकै ढोका ढक्ढक्याउनुपर्ने अवस्था आउला भनेर। तर आज अश्लील गीत बढेपछि बाध्य भएर राष्ट्रिय लोक सञ्चारकर्मी नेपाल, राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपाल लगायतका निकायले साइबर ब्युरोमा उजुरी गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

यो केवल कानुनी मुद्दा होइन, संस्कृतिको अस्तित्वसँग जोडिएको संवेदनशील विषय हो। जब गीतले समाजलाई भड्काउने, अश्लीलतालाई सामान्य बनाउने र संस्कृतिलाई तोडमोड गर्ने काम गर्छ, त्यस्तो गीतलाई छानबिन र नियन्त्रण नगरेसम्म संस्कृति सुरक्षित रहन सक्दैन।

समाजमा परेको असर

१. नयाँ पुस्तामा गलत प्रभाव – किशोर–किशोरीले संस्कृतिप्रति आकर्षण गुमाउँदै छन्। उनीहरूले तीजलाई मौलिक पर्व नभई मनोरञ्जनको साधनका रूपमा लिन थालेका छन्।
२. नारीको आवाज हराउँदै – तीज नारीको दुःख पोख्ने माध्यम थियो। तर अहिले पुरुष गायक र मनोरञ्जनमुखी गीतहरूले नारीको वास्तविक आवाजलाई दबाइदिएका छन्।
३. परम्परागत मूल्य क्षय – संस्कृतिको आत्मा हराउँदा परम्परागत मूल्य र परम्पराप्रति सम्मान घट्दै गएको छ।
४. सामाजिक विकृति फैलिँदै – अश्लील गीतहरूले सामाजिक विकृतिलाई बढावा दिइरहेका छन्, जसले परिवार र समाजलाई नै अशान्त बनाउन सक्छ।

तीज गीत केवल मनोरञ्जनका लागि गाउने र सुन्ने माध्यम होइन, यो हाम्रो संस्कृतिको गहिरो हिस्सा हो। पहिलेका गीतहरूले संस्कृतिको संरक्षण मात्र गरेनन्, नारीलाई आफ्ना पीडा पोख्ने माध्यम पनि उपलब्ध गराए। तर आजका गीतहरूले त्यो भूमिकालाई विस्थापित गरेर विकृतिलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

त्यसैले, आज आवश्यक छ – तीज गीतलाई मौलिकता र संस्कृतिको आत्मासँगै संरक्षण गर्ने। आधुनिकतालाई आत्मसात गर्दा पनि संस्कृतिको जरा काट्ने होइन, त्यसलाई अझ सबल बनाउने दिशामा अघि बढ्नुपर्छ। राष्ट्रिय लोक सञ्चारकर्मी नेपाल जस्ता संस्थाहरूले यो विषयमा अग्रसरता लिनु समयको माग हो।

 तीज गीतलाई फेरि संस्कृतिको प्रतीक बनाउने हो भने कलाकार, स्रष्टा, श्रोता, मिडिया र सम्पूर्ण समाजले मिलेर मौलिकता जोगाउनै पर्छ।